Przerzuty powstają wtedy, gdy komórki nowotworu złośliwego odrywają się od guza pierwotnego, przemieszczają do innej okolicy i tworzą tam nowe ognisko. Nie każdy rak daje przerzuty, a czas i kierunek rozsiewu zależą między innymi od rodzaju nowotworu, jego cech biologicznych oraz stopnia zaawansowania.
Czy rak może dawać przerzuty i co to oznacza?
Tak. Zdolność do tworzenia przerzutów jest jedną z cech nowotworów złośliwych. Proces ten wymaga jednak wielu kolejnych etapów. Komórki nowotworowe muszą między innymi:
- oddzielić się od ogniska pierwotnego,
- przedostać się do naczyń limfatycznych, krwionośnych albo jam ciała,
- przetrwać podczas przemieszczania,
- opuścić naczynie w innym miejscu,
- zacząć namnażać się w nowej tkance.
Większość komórek, które odrywają się od guza, nie tworzy przerzutu. Powstanie nowego ogniska zależy zarówno od właściwości komórek nowotworowych, jak i od warunków panujących w danym narządzie.
Przerzut zachowuje pochodzenie guza pierwotnego. Jeśli na przykład rak piersi rozprzestrzeni się do kości, ognisko w kości nadal składa się z komórek raka piersi. Nie jest pierwotnym rakiem kości.
Od czego zależy, czy nowotwór się rozprzestrzenia?
Ryzyko rozsiewu nie jest jednakowe dla wszystkich nowotworów. Zależy między innymi od:
- typu histologicznego i podtypu nowotworu,
- cech biologicznych komórek,
- wielkości oraz lokalizacji guza,
- naciekania okolicznych tkanek,
- obecności komórek nowotworowych w naczyniach,
- zajęcia regionalnych węzłów chłonnych,
- odpowiedzi choroby na leczenie.
Znaczenie poszczególnych czynników różni się w zależności od rodzaju raka. Dlatego ryzyka przerzutów nie można wiarygodnie określić na podstawie jednej cechy guza.
Znaczenie stopnia zaawansowania, typu i cech guza
Stopień zaawansowania, określany również jako stadium, opisuje zakres choroby w organizmie. Uwzględnia zwykle cechy guza pierwotnego, stan regionalnych węzłów chłonnych oraz obecność albo brak przerzutów odległych. Szczegółowe zasady klasyfikacji zależą od rodzaju nowotworu.
Niektóre typy raka mają większą skłonność do wczesnego rozsiewu, a inne mogą przez dłuższy czas pozostawać ograniczone miejscowo. Znaczenie mają również właściwości molekularne komórek, tempo ich namnażania oraz zdolność do naciekania tkanek i wnikania do naczyń.
Czy rak złośliwy zawsze ma przerzuty?
Nie. W terminologii medycznej rak jest nowotworem złośliwym wywodzącym się z komórek nabłonkowych, ale złośliwość nie oznacza automatycznie obecności przerzutów.
Rak może zostać rozpoznany, gdy jest ograniczony do miejsca powstania albo gdy nacieka jedynie sąsiednie tkanki. U części chorych stwierdza się zajęcie regionalnych węzłów chłonnych, a u części przerzuty odległe. Są to różne poziomy zaawansowania choroby.
Czy rak G2 daje przerzuty?
Rak oznaczony jako G2 może dawać przerzuty, ale samo oznaczenie G2 nie potwierdza ich obecności ani nie pozwala przewidzieć, czy do nich dojdzie. Litera G odnosi się zazwyczaj do stopnia zróżnicowania lub złośliwości histologicznej ocenianej pod mikroskopem, a nie do zasięgu choroby w organizmie.
Ryzyko rozsiewu trzeba oceniać łącznie z typem nowotworu, jego wielkością, cechami naciekania, stanem węzłów chłonnych i wynikami badań służących do określenia zaawansowania.
Czym różnią się oznaczenia G1, G2 i G3?
W wielu klasyfikacjach oznaczenia G opisują, jak bardzo komórki nowotworowe różnią się od prawidłowej tkanki oraz jakie cechy biologiczne wykazuje guz w badaniu histopatologicznym:
- G1 oznacza zwykle guz dobrze zróżnicowany,
- G2 – guz pośrednio zróżnicowany,
- G3 – guz słabo zróżnicowany.
Im wyższy stopień, tym komórki są zazwyczaj mniej podobne do prawidłowych i mogą wykazywać bardziej agresywne cechy. Nie oznacza to jednak, że rak G1 nie daje przerzutów ani że w raku G3 przerzuty muszą być obecne.
Sposób ustalania stopnia G nie jest identyczny we wszystkich nowotworach. W niektórych stosuje się inne systemy oceny lub dodatkowe kategorie, dlatego znaczenie wyniku należy odnosić do konkretnego rozpoznania histopatologicznego.
Dlaczego stopień złośliwości nie przesądza samodzielnie o obecności przerzutów?
Grading i staging opisują dwa różne aspekty choroby. Grading dotyczy wyglądu oraz cech komórek nowotworowych w badaniu mikroskopowym. Staging określa, jak daleko choroba się rozprzestrzeniła.
Guz o niższym stopniu złośliwości histologicznej może być zaawansowany, jeśli miał czas na wzrost i rozsiew. Z kolei guz o wyższym stopniu może zostać wykryty przed powstaniem uchwytnych przerzutów. Dlatego oznaczenia G1, G2 lub G3 nie należy traktować jako odpowiednika stadium choroby.
Po jakim czasie rak może dawać przerzuty?
Nie istnieje jeden czas, po którym rak zaczyna dawać przerzuty. Rozsiew może nastąpić na różnych etapach rozwoju nowotworu. U części osób przerzuty są wykrywane równocześnie z guzem pierwotnym, u innych pojawiają się dopiero po pewnym czasie, a w wielu przypadkach nie dochodzi do nich wcale.
Nie można ustalić momentu powstania przerzutów wyłącznie na podstawie daty rozpoznania. Guz mógł rozwijać się wcześniej bez wyraźnych objawów, a bardzo małe ogniska przerzutowe mogą początkowo pozostawać niewidoczne w badaniach obrazowych.
Dlaczego tempo rozprzestrzeniania się choroby jest różne?
Tempo rozsiewu zależy przede wszystkim od biologii konkretnego nowotworu. Znaczenie mogą mieć szybkość podziałów komórkowych, zdolność do naciekania naczyń, właściwości molekularne guza oraz warunki umożliwiające komórkom wzrost w innym narządzie.
Przebieg choroby może różnić się nawet u osób z nowotworem powstałym w tym samym narządzie. Wpływają na to między innymi podtyp guza, jego zaawansowanie oraz odpowiedź na zastosowane leczenie. Z tego powodu nie można podać uniwersalnego przedziału czasu do wystąpienia przerzutów.
Gdzie rak może się rozprzestrzeniać?
Rak może rozprzestrzeniać się do regionalnych węzłów chłonnych, sąsiednich tkanek oraz odległych narządów. Częstymi lokalizacjami przerzutów odległych w różnych chorobach nowotworowych są:
- wątroba,
- płuca,
- kości,
- mózg,
- odległe węzły chłonne.
Nie każdy nowotwór przerzutuje do tych samych miejsc. Kierunek rozsiewu zależy od narządu pochodzenia, typu raka, budowy układu naczyń oraz biologicznych właściwości komórek. Niektóre nowotwory mogą również rozprzestrzeniać się w obrębie jam ciała, na przykład na powierzchnię otrzewnej lub opłucnej.
Przerzuty drogą naczyń limfatycznych
Komórki raka mogą wnikać do naczyń limfatycznych i wraz z chłonką docierać do węzłów chłonnych. Zwykle w pierwszej kolejności oceniane są regionalne węzły, czyli te, które odbierają chłonkę z okolicy guza pierwotnego.
Zajęcie węzłów chłonnych jest ważnym elementem określania zaawansowania wielu nowotworów. Powiększony węzeł nie jest jednak równoznaczny z przerzutem, ponieważ może powiększyć się również z innych przyczyn. Z kolei węzeł o prawidłowej wielkości może zawierać komórki nowotworowe. Rozstrzygające znaczenie może mieć badanie pobranego materiału.
Przerzuty drogą krwi
Po przedostaniu się do naczyń krwionośnych komórki nowotworowe mogą dotrzeć do odległych narządów. Miejsce powstania przerzutu zależy między innymi od kierunku przepływu krwi, budowy naczyń oraz zdolności komórek do osiedlenia się w określonej tkance.
Tą drogą mogą powstawać między innymi przerzuty w płucach, wątrobie, kościach lub mózgu. Sama obecność nieprawidłowej zmiany w takim narządzie nie przesądza jednak, że jest ona przerzutem. Wymaga oceny w kontekście całego obrazu klinicznego i wyników badań.
Zajęcie sąsiednich tkanek i narządów
Nowotwór złośliwy może rosnąć poza granice narządu, w którym powstał, i naciekać sąsiednie struktury. Jest to szerzenie miejscowe, a nie przerzut odległy.
Naciekanie może obejmować między innymi otaczającą tkankę tłuszczową, mięśnie, naczynia, nerwy lub przylegający narząd. Ma ono znaczenie dla oceny stopnia zaawansowania i możliwości leczenia miejscowego, ale należy je odróżnić od powstania osobnego ogniska nowotworowego w odległej części organizmu.
Czy rak hormonozależny może dawać przerzuty?
Tak. Hormonozależność oznacza, że wzrost komórek nowotworowych jest związany z działaniem określonych hormonów lub że komórki mają odpowiednie receptory hormonalne. Cecha ta może wpływać na sposób klasyfikacji i leczenia raka, ale nie wyklucza zdolności do tworzenia przerzutów.
Rak hormonozależny może pozostać ograniczony miejscowo albo rozprzestrzenić się do węzłów chłonnych i odległych narządów. Ryzyka rozsiewu nie można określić na podstawie samego wyniku receptorów hormonalnych. Konieczna jest łączna ocena typu guza, jego cech histopatologicznych i molekularnych oraz stopnia zaawansowania.
Jak wykrywa się przerzuty i odróżnia je od ogniska pierwotnego?
Diagnostyka przerzutów opiera się na zestawieniu wielu informacji. Zakres badań dobiera się do rodzaju raka, lokalizacji guza, występujących dolegliwości i dotychczasowych wyników.
W ocenie mogą być wykorzystywane:
- badanie lekarskie,
- badania obrazowe, takie jak USG, tomografia komputerowa, rezonans magnetyczny, scyntygrafia lub PET połączony z tomografią,
- wybrane badania laboratoryjne,
- pobranie materiału do badania histopatologicznego.
Żadne pojedyncze badanie obrazowe nie wykrywa wszystkich przerzutów ani nie zawsze pozwala pewnie określić charakter zmiany. Obraz podejrzany o rozsiew może wymagać dalszej diagnostyki lub obserwacji.
Najważniejszą metodą ustalenia pochodzenia komórek jest badanie histopatologiczne materiału pobranego z podejrzanej zmiany. Patomorfolog porównuje jej budowę z guzem pierwotnym, a w razie potrzeby wykorzystuje dodatkowe badania, między innymi immunohistochemiczne lub molekularne. Pozwala to ocenić, czy zmiana jest przerzutem znanego raka, nowym ogniskiem pierwotnym czy zmianą nienowotworową.
